به گزارش مجله خبری آلما به نقل از پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir) : هنوز بهطور کامل نمیدانیم زوال عقل دقیقاً چگونه و چرا آغاز میشود. «زوال عقل» عنوانی کلی برای گروهی از بیماریهای تحلیلبرنده مغز است که معمولاً در سنین بالاتر بروز میکنند و با کاهش تدریجی تواناییهای شناختی همراه هستند.
به گزارش انتخاب و به نقل از ساینس الرت؛ با این حال، اگرچه هنوز همه مسیرهایی که به زوال عقل منجر میشوند برای دانشمندان روشن نشدهاند، تحقیقات نشان میدهند که برخی عوامل میتوانند خطر ابتلا به این بیماری را افزایش دهند یا روند آن را تشدید کنند.
حتی با وجود این ابهامات، بخش قابلتوجهی از موارد زوال عقل ممکن است قابل پیشگیری یا دستکم قابلبهتعویق انداختن باشند.
یک بررسی گسترده که در سال ۲۰۲۴ در مجله معتبر The Lancet منتشر شد، تخمین زد که تا ۴۵ درصد از موارد زوال عقل در سطح جمعیت با عوامل خطر قابلتغییر مرتبط هستند. اکنون سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز توصیههای جدیدی برای کمک به پیشگیری یا بهتأخیر انداختن بروز زوال عقل ارائه کرده است.
این بررسی ۱۴ عامل خطر قابلتغییر را شناسایی کرد که در مجموع، در سطح جمعیت، با حدود ۴۵ درصد از موارد زوال عقل ارتباط دارند.
دکتر «تدروس آدهانوم گبریسوس»، مدیرکل سازمان جهانی بهداشت، میگوید:
«امروز بیش از هر زمان دیگری درباره عواملی که خطر زوال عقل را افزایش میدهند اطلاعات داریم و این دستورالعملها، این دانش را به اقدامات عملی تبدیل میکنند.»
او افزود: «کشورها اکنون توصیههایی روشن و مبتنی بر شواهد در اختیار دارند که میتوانند فوراً برای محافظت از سلامت شناختی مردم به کار بگیرند.»
برای هر فرد، کنترل و اصلاح این عوامل خطر میتواند احتمال ابتلا به زوال عقل را کاهش دهد؛ اما نمیتوان گفت این کاهش برای همه افراد دقیقاً ۴۵ درصد خواهد بود.
عدد ۴۵ درصد مربوط به کل جمعیت است، نه میزان کاهش خطر برای یک فرد خاص.
برخی از عوامل خطر تا حد زیادی در کنترل خود ما هستند، اما تغییر برخی دیگر بسیار دشوارتر است.
بسیاری از توصیهها برای سلامت قلب هم مفیدند
بخش زیادی از این توصیهها برای کسانی که قبلاً درباره سلامت قلب و عروق توصیههایی شنیدهاند، آشناست:
فعالیت بدنی و اجتماعی داشته باشید، سیگار نکشید، از مصرف بیش از حد الکل خودداری کنید، رژیم غذایی سالم داشته باشید و فشار خون، کلسترول، قند خون و وزن خود را کنترل کنید.
این شباهت اتفاقی نیست. سلامت مغز ارتباط بسیار نزدیکی با سلامت قلب و عروق دارد و بسیاری از اقداماتی که به سالم ماندن قلب کمک میکنند، برای مغز نیز مفید هستند.
کمشنوایی؛ عاملی که نباید نادیده گرفته شود
برخی از عوامل خطر شاید کمتر شناختهشده باشند، اما اهمیت زیادی دارند.
در سالهای اخیر، شواهد درباره ارتباط کمشنوایی و زوال عقل افزایش چشمگیری پیدا کرده است.
در یکی از کارآزماییهای بالینی بزرگ، مشخص شد استفاده از سمعک در برخی سالمندانی که در معرض خطر بالاتر افت شناختی قرار داشتند، میتواند سرعت کاهش تواناییهای شناختی را تقریباً ۵۰ درصد کاهش دهد.
هنوز دقیقاً مشخص نیست چرا کاهش شنوایی با افزایش خطر زوال عقل ارتباط دارد، اما پژوهشگران معتقدند دو عامل ممکن است در این زمینه نقش داشته باشند: تلاش ذهنی بیشتری که فرد برای درک و پردازش صداها انجام میدهد و انزوای اجتماعی که ممکن است در اثر کمشنوایی ایجاد شود.
همه عوامل خطر را نمیتوان بهراحتی تغییر داد
برخی عوامل خطر در سطح فردی بسیار دشوارتر قابل اصلاح هستند.
برای مثال، یکی از ۱۴ عامل شناساییشده در بررسی Lancet، سطح پایینتر تحصیلات در سالهای ابتدایی زندگی است. طبیعتاً زمانی که فرد چند دهه بعد به سنی میرسد که نگرانی درباره زوال عقل جدیتر میشود، تغییر این عامل دیگر چندان آسان نیست.
آلودگی هوا عامل خطر دیگری است.
سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند تا حد امکان تماس با آلودگی هوا کاهش یابد، اما این موضوع همیشه در اختیار خود فرد یا حتی ارائهدهندگان خدمات سلامت نیست.
برای مثال، میتوان کیفیت هوای داخل خانه را تا حدی کنترل کرد، اما کنترل هوای شهری که در آن زندگی میکنیم بسیار دشوارتر است.
آیا درمان همه عوامل خطر، خطر زوال عقل را کاهش میدهد؟
یک نکته مهم این است که شناسایی یک عامل خطر قابلتغییر، لزوماً به این معنا نیست که دانشمندان میدانند تغییر آن عامل چگونه میتواند بهطور قطعی از زوال عقل جلوگیری کند.
برای مثال، کاهش بینایی با افزایش خطر زوال عقل ارتباط دارد و درمان مشکلات بینایی، صرفنظر از ارتباط آن با زوال عقل، برای سلامت فرد ضروری است.
اما سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده که هنوز شواهد کافی وجود ندارد تا درمان اختلالات بینایی را بهطور مشخص بهعنوان راهکاری برای کاهش خطر زوال عقل توصیه کند.
وضعیت درباره خواب نیز مشابه است.
خواب باکیفیت برای سلامت عمومی بسیار مهم است و خواب نامناسب با افزایش خطر زوال عقل ارتباط داشته است. با این حال، در حال حاضر شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد اقداماتی برای بهبود خواب یا درمان اختلالات خواب و بیداری، بهطور مشخص خطر ابتلا به زوال عقل را کاهش میدهند.
آیا ویتامینها و مکملها از زوال عقل پیشگیری میکنند؟
برخی روشهایی که در فضای عمومی بهعنوان راهی برای پیشگیری از زوال عقل تبلیغ میشوند، شواهد علمی کافی ندارند.
سازمان جهانی بهداشت بهطور مشخص توصیه میکند که برای پیشگیری از زوال عقل، بدون وجود کمبود غذایی تشخیصدادهشده، مکملهای ویتامینهای گروه B، ویتامین E، امگا ۳ یا ترکیبات مولتیویتامین و مواد معدنی مصرف نکنید.
مطالعات انجامشده تاکنون شواهد قانعکنندهای پیدا نکردهاند که نشان دهد این مکملها میتوانند از افت عملکرد شناختی جلوگیری کنند.
از طرفی، ضروری بودن یک ماده مغذی به این معنا نیست که مصرف مقدار زیاد آن بیخطر است. برخی مکملها در دوزهای بالا میتوانند عوارض ناخواسته یا حتی آسیبهای جدی ایجاد کنند.
هیچ راهحل جادویی وجود ندارد
اگر به دنبال یک قرص جادویی، یک ترفند ساده یا یک راه میانبُر برای جلوگیری از زوال عقل هستید، احتمالاً چنین چیزی پیدا نخواهید کرد.
حفظ سلامت مغز، تا حد زیادی به معنای سالم نگه داشتن کل بدن و سبک زندگی است؛ از سلامت قلب و حواس گرفته تا روابط اجتماعی و محیط زندگی.
سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید میکند که عوامل خطر زوال عقل باید بهصورت جامع و در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند، زیرا چندین عامل خطر میتوانند همزمان وجود داشته باشند و در طول زندگی روی هم انباشته شوند.
برای پزشکان و متخصصان سلامت، این موضوع به معنای طراحی راهکارهای پیشگیری متناسب با شرایط هر فرد است.
برای خود افراد نیز پیام ساده است: تا حد امکان سبک زندگی سالمی داشته باشید.
البته هیچکدام از این توصیهها به این معنا نیست که میتوان از تمام موارد زوال عقل پیشگیری کرد یا فردی که همه توصیهها را رعایت میکند، هرگز به این بیماری مبتلا نخواهد شد.
اما با توجه به اینکه دهها میلیون نفر در سراسر جهان با زوال عقل زندگی میکنند، حتی بهتأخیر انداختن بخشی از موارد آینده میتواند تأثیر بسیار بزرگی بر سلامت عمومی داشته باشد.